خداى تعالى ابراهيم را خليل خود « 1 » گرفته است و خليل را دو معنى است يكى دوست است من الخلّة و ديگر محتاج است من الخلّة و او فعيل است بمعنى مفاعل چون از محبّت گيرند از هر دو جانب باشد امّا دوستى او خداى را ارادت طاعت باشد و انقياد فرمان او و نصرت اولياى او ؛ و دوستى خداى او را ارادت خير و ثواب باشد و اعلاى كلمه و بيان ارتفاع منزلت او بنزديك او بخلقان و ظفر او بدشمنان چنان كه با نمرود كرد . و چون از حاجت گيرند فعيل بمعنى فاعل بود و او آنست كه احتياج خود جز بر خداى تعالى رفع نكرد در وقتى كه جبرئيل به او رسيد در هوا كه او را به آتش مىانداختند گفت : هل لك حاجة ؟ هيچ حاجت دارى ؟ - گفت : دارم و امّا اليك فلا ؛ امّا به تو نه ، بعضى از مفسّران اين معنى را كه معنى محتاج بود ردّ كرده‌اند اهل اشارت گفته‌اند كه : خداى تعالى ابراهيم را براى آن بخليل خود گرفت كه او را امتحان كرد بتن و جان و مال و فرزند ؛ مال بمهمان داد و فرزند بقربان و تن بنيران و جان بخداى رحمان خداى تعالى او را بخليل خود گرفت . اتّباع ملّت ابراهيم گفتند در ده چيز است پنج در تن و پنج در سر است امّا آن پنج كه در سر است مضمضه است و استنشاق و مسواك و موى لب گرفتن و فرق سر باز كردن تا موى بشوليده نباشد ؛ و آن پنج كه در تن است استنجاء است و ختنه كردن و عانه و بغل از موى پاك كردن و ناخن گرفتن ؛ و اين جمله سنّت است الّا استنجا و ختنه بعد البلوغ ، و حمل كردن بر عموم اوليتر باشد آنگه فرمود كه : اينچه كردم كه ابراهيم را بخلّت گرفتم از سر حاجت نبود مرا به كسى احتياج نيست از آنكه مراست آنچه در آسمان و زمين است همه ملك و ملك « 2 » منست و من به همه چيزى محيطام يعنى عالم بعواقب امور ؛ بر من اشتباهى نيست [ وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ ]

--> ( 1 ) - نص عبارت ابو الفتوح اين است ( ج 2 چاپ اول ؛ ص 49 دوم ) : « و خليل را دو معنى بود يكى دوست من الخلة و يكى محتاج من الحلة و خلت بضم خاء مودت باشد و بفتح خاء حاجت بود و چون از محبت گيرند فعيل بمعنى فاعل باشد و از هر دو جانب باشد اما دوستى او خداى را ارادت طاعت او باشد و انقياد فرمان او و نصرت اولياء او ، و دوستى خداى او را ارادت خير و ثواب او و اعلاء كلمهء او و بيان ارتفاع منزلت او بنزديك او بر خلقان و ظفر او بر دشمنان چنان كه با نمرود كرد چون او را خواست تا بسوزد و چون از حاجت گيرند فعيل بمعنى فاعل باشد » . ( 2 ) - نص عبارت ابو الفتوح ( ره ) اين است ( ج 2 چاپ اول ص 50 ؛ س 13 ) : « هر چه در آسمان و زمين است همه ملك و ملك من است و به همه چيزى محيطم يعنى عالم ؛ عواقب امور بر من مشتبه نشود » .